Czy sama duma wystarczy, aby otworzyć drzwi do cyfrowego świata i niezależnego życia? Dla osób z niepełnosprawnościami równie ważna – a w codziennym funkcjonowaniu często kluczowa – jest sprawczość, czyli możliwość samodzielnego działania, podejmowania decyzji i korzystania z usług oraz technologii bez konieczności ciągłego polegania na pomocy innych osób.
9 lipca 2026 roku w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich odbyło się seminarium poświęcone różnym wymiarom dumy osób z niepełnosprawnościami jako ruchu społecznego i elementu tożsamości. Jednym z ważnych tematów pojawiających się podczas dyskusji było prawo do widoczności, samorzecznictwa oraz realnego wpływu na otaczającą rzeczywistość.
To właśnie w tym miejscu pojęcie dumy spotyka się ze sprawczością.
Od dumy do realnej niezależności
Duma związana z własną tożsamością, akceptacją i prawem do bycia widocznym ma ogromne znaczenie społeczne. Jednak jej naturalnym rozwinięciem powinny być rozwiązania pozwalające osobom z niepełnosprawnościami rzeczywiście decydować o sobie.
Sprawczość oznacza możliwość samodzielnego:
- wysłania wiadomości lub dokumentu,
- zrobienia zakupów przez internet,
- skorzystania z bankowości elektronicznej,
- załatwienia sprawy urzędowej,
- podjęcia pracy i wykonywania obowiązków zawodowych,
- korzystania z usług cyfrowych,
- komunikowania się z innymi,
- podejmowania codziennych decyzji bez konieczności proszenia o pomoc.
Współcześnie ogromny wpływ na poziom tej niezależności mają technologie cyfrowe. Sztuczna inteligencja, aplikacje mobilne, rozwiązania smart, Internet Rzeczy, technologie VR, AR i XR czy narzędzia wspierające komunikację mogą znacząco zwiększać możliwości użytkownika.
Pod jednym warunkiem – muszą być dostępne.
Technologia powinna usuwać bariery, a nie tworzyć nowe
Technologia nie jest celem samym w sobie. Jej wartość można mierzyć również tym, czy pozwala człowiekowi zrobić coś, co bez odpowiednio zaprojektowanego rozwiązania byłoby trudne albo niemożliwe.
Dobrze zaprojektowana technologia może wspierać komunikację osoby, która nie posługuje się mową, ułatwiać osobie niewidomej dostęp do informacji, pomagać w poruszaniu się, umożliwiać pracę zdalną czy zapewniać dostęp do usług osobie, dla której samodzielne dotarcie do konkretnego miejsca jest barierą.
Nie chodzi więc o wyręczanie użytkownika. Chodzi o dostarczenie mu narzędzi, dzięki którym może działać samodzielnie.
Tak rozumiana dostępność staje się jednym z fundamentów sprawczości.
Dostępność trzeba projektować od początku
W ramach misji CyberSprawni i CyberMocni rozwijamy podejście, w którym dostępność nie jest poprawką wprowadzoną na końcu projektu. Powinna być częścią procesu projektowania usług, produktów, przestrzeni i technologii.
Dlatego ważną rolę odgrywają wyspecjalizowane kompetencje i zespoły:
Audytor Dostępności identyfikuje bariery i sprawdza, czy rozwiązania cyfrowe mogą być skutecznie wykorzystywane przez osoby o różnych potrzebach.
Analityk Dostępności pomaga włączać dostępność w procesy organizacji, tak aby nie była pojedynczym działaniem, lecz elementem sposobu projektowania i rozwijania usług.
Architekt Dostępności patrzy na potrzeby użytkowników szerzej, łącząc rozwiązania technologiczne i fizyczne oraz pomagając tworzyć środowisko możliwie pozbawione barier.
Wspólnym celem tych działań jest przełożenie wymagań i standardów na rzeczywiste doświadczenie użytkownika.
Od przepisów do codziennych ułatwień
Regulacje dotyczące dostępności, w tym Polski Akt o Dostępności oraz Europejski Akt o Dostępności (EAA), mają istotne znaczenie dla podnoszenia standardów produktów i usług.
Same przepisy nie wystarczą jednak do stworzenia środowiska rzeczywiście przyjaznego użytkownikom.
Potrzebne są również wiedza, kompetencje, odpowiedzialne projektowanie i zrozumienie tego, w jaki sposób poszczególne bariery wpływają na codzienne życie człowieka.
Dlatego w ramach Sieci Asystencji Nowych Technologii (SANT) rozwijamy podejście, w którym innowacje mają wspierać człowieka w konkretnych sytuacjach życiowych. Z kolei rozwijana Akademia Dostępności ma służyć przekazywaniu tej wiedzy przedstawicielom sektora publicznego i prywatnego oraz budowaniu kompetencji potrzebnych do tworzenia dostępniejszych usług, produktów i organizacji.
Dostępność oznacza możliwość działania
Dostępność cyfrowa nie powinna być postrzegana wyłącznie jako zgodność z listą wymagań technicznych. Jej znaczenie jest znacznie szersze.
Dostępna technologia pozwala użytkownikowi samodzielnie wykonać zadanie, uzyskać informację, skorzystać z usługi, podjąć decyzję albo komunikować się z innymi.
Właśnie wtedy powstaje sprawczość.
Dlatego obok rozmowy o dumie, widoczności i samorzecznictwie potrzebna jest również rozmowa o rozwiązaniach, które pozwalają osobom z niepełnosprawnościami rzeczywiście korzystać z przysługujących im praw i możliwości.
Prawdziwa sprawczość zaczyna się tam, gdzie technologia usuwa bariery zamiast tworzyć kolejne.
W ramach inicjatyw CyberSprawni, CyberMocni i SANT chcemy wspierać rozwój technologii projektowanych z myślą o człowieku – technologii, które zwiększają samodzielność, niezależność i możliwość decydowania o własnym życiu.